Đặc điểm chung và các kỹ thuật áp dụng khi trồng và chăm sóc cây cảnh.

C.ĐẶC ĐIỂM CHUNG VÀ CÁC KỸ THUẬT ÁP DỤNG KHI TRỒNG VÀ CHĂM SÓC CÂY CẢNH:

Cũng như các thực vật khác, các cây giống loại cây được trồng làm cảnh có những đặc điểm chung mà người trồng cần lưu tâm và đây cũng chính là cơ sở khoa học cần thiết để tiến hành các biện pháp kỹ thuật trong khi trồng. Các đặc điểm chung đó là:

  • Các cây cảnh cũng như các thực vật xanh đều có kích thước, hình dáng và cấu tạo nhất định, đặc trưng cho mỗi họ, loài, giống của mình, bao gồm các phần khác nhau thực hiện các chức năng đặc biệt, đến lượt mình các thành phần này có các tổ chức phức tạp mà đơn vị cấu trúc của chúng là tế bào – một đơn vị đơn giản nhất của sự sống, của thực vật có khả năng tồn tại một cách độc lập.
  • Tuy nhiên là những thực vật bậc cao, ở các cây cảnh có sự chuyển hóa của các tổ chức cũng như các tế bào này và do đó chúng ta có thể phân biệt ở cây cảnh rất dễ dàng về các phần thân, rễ, lá… Các thành phần này có chức năng tự quản cao hơn nhiều so với các phần của cơ thể động vật, nghĩa là chúng đảm nhận những chức năng của mình đồng thời lại có khả năng tái tạo để tạo ra những phần đã mất. Giữa các phần của cây cảnh có những mối tương quan nhất định và sự tương quan này tạo nên sự cân đối, hài hòa giữa các phần của cây cũng như toàn bộ cây. Sự vi phạm vào các mối tương quan này (thường là thông qua con người bằng các biện pháp kĩ thuật hoặc sự thay đổi của điều kiện sống nhu ánh sáng, đất đai, phạm vi không gian…) sẽ dẫn đến sự thay đổi tỉ lệ giữa các phần và do đó sẽ tạo ra sự cân đối mới thay đổi kiểu, dáng của cây cảnh. Ví dụ sự thay đổi nơi đặt để cây cảnh, thể tích chậu đất, bón phân… sẽ làm thay đổi sự sinh trưởng của một bộ phận nào đấy của cây và sau đó sẽ làm thay đổi sự sinh trưởng của phần khác của cây.
  • Cây cảnh là sinh vật sống nên chúng có quá trình trao đổi chất với môi trường xung quanh mà cây sống thể hiện ở hai quá trình đồng hóa (là quá trình tích lũy năng lượng, cấu tạo sinh chất mới và sinh trưởng) và quá trình dị hóa (là quá trình tự phân giải các chất, giải phóng năng lượng và tiêu dân sinh chất). Cường độ trao đổi chất thay đổi phụ thuộc vào loại hình, giống loài cũng như tuổi cây, điều kiện của môi trường như nước, ánh sáng, dinh dưỡng đất… mà ở đó cây sống.
  • Tất cả các thực vật cũng như cây cảnh đều có tính cảm ứng và phản ứng với mọi kích thích và biến đổi trong môi trường mà chúng sống. Những kích thích và những biến đổi trong môi trường mà chúng sống. Những kích thích và những biến đổi này có thể là các biến đổi về điều kiện chiếu sáng, bón phân do con người hay sự biến đổi về kích thước, hình dáng, màu sắc cũng như tính hướng quang, hướng địa và hướng hóa v.v… của các cơ quan của cây đều là kết quả do tính cảm ứng của thực vật đối với các nhân tố kích thích gây ra.
  • Đặc tính tiếp theo các cây xanh là chúng luôn sinh trưởng và là kết quả của quá trình đồng hóa trong sự trao đổi chất với môi trường ngoại của cây xanh. So với động vật thì cây xanh có thời gian sinh trưởng suốt trong thời gian dài, rất nhiều loại thực vật thời gian này khéo dài hàng trăm năm. Tuy nhiên trong một năm cũng như trong suốt quá trình sống có những thời gian chúng sinh trưởng mạnh và có thời gian sinh trưởng yếu hoặc gần như ngường sinh trưởng ở trạng thái ngủ nghỉ như một số loại cây có nguồn gốc ôn đới. Sự sinh trưởng, lớn lên của các phần khác nhau hoặc các cơ quan của cơ thể thực vật có thể đồng đểu, cây đối nhưng cũng có thể một bộ phận hay cơ quan này sinh trưởng nhanh hơn bộ phận hoặc cơ quan kia làm cho tỉ lệ và kích thước cơ thể của cây xanh thay đổi.
  • Sinh sản là đặc tính chung của sinh vật song khác với động vật, cây xanh không chỉ có khả năng sinh sản hữu tính mà còn có khả năng sinh sản vô tính. Nhờ có những khả naugn sinh sản nảy mà trong khi trồng nhân cây cảnh chúng ta có thể sử dụng nhiều phương pháp nhân giống để tạo ra cây con theo những yêu cầu của người trồng.
  • Đó là 5 đặc tính cơ bản của cây xanh và là cơ sở của kĩ thuật trồng trọt, bón phân nhân giống và tạo hình dáng trong nghề trồng cây cảnh. Có thể nói các biện pháp cũng như các thủ pháp kĩ thuật nhằm tạo ra sự tươi tốt, khỏe mạnh của cây cảnh và nhất là trong khi trồng cây dáng, cây thế điều dựa vào các đặc tính cơ bản trên của thực vật. Chúng ta đề cập đến các thủ pháp kỹ thuật chung thường dùng trong khi trồng cây cảnh.
  1. Kỹ thuật hạn chế sự sinh trưởng tạo cây lùn trong trồng cây cảnh:

Sự sinh trưởng của cơ quan và toàn bộ cây có cơ sở là sự sinh trưởng của tế bào trong cây. Hai giai đoạn đặc trưng của sự sinh trưởng của tế bào là giai đoạn phân chia tế bào và giai đoạn dãn của tế bào.

Sự phân chia của tế bào chỉ xảy ra trong các mô phân sinh của cây như mô phân sinh ở đỉnh, ở đầu cành, đầu thân; mô phân sinh tượng tầng ở giữa phần gỗ và libe của cây thân gỗ, bụi của thực vật 2 lá mầm và mô phân sinh lính ở giữa các đốt của cây 1 lá mầm. Quan trọng nhất trong giai đoạn phân chia tế bào là cần thiết phải có mặt của 1 loại chất kích thích sinh trưởng gọi là cytokinin mà chúng được tổng hợp từ sự hoạt động của bộ rễ tại các đỉnh của rễ cây.

Cây cảnh trong nhà.

Sự dãn của tế bào là sự tăng kích thước của tế bào và quyết định sự lớn lên của cơ quan hay toàn cây. Sự quyết định sự lớn lên của cơ quan hay của toàn cây. Sự lớn lên này theo cả chiều ngang và chiều dọc của tế bào như toàn cây. Yếu tố ảnh hưởng đến quá trình này là những điều kiện ngoại cảnh (nước, nhiệt độ, dinh dưỡng…) và sự kích thích của chất kích thích sinh trưởng auxin và gibberellin mà sự cân bằng 2 chất này là đều kiện cần thiết cho sự lớn lên của tế bào cũng như toàn cây một cách cân đối.

Hạn chế sự sinh trưởng lớn lên của cây, tạo ra cây lùn, nhỏ trong kỹ thuật trồng cây cảnh chính là sử dụng các biện pháp kỹ thuật nhằm điều khiển quá trình sinh trưởng của tế bào bao gồm pha phân chia và pha dãn của tế bào.

Những kỹ thuật hạn chế sinh trưởng thường dùng như sau:

  • Sử dụng các chất ức chế sinh trưởng thực vật. Để hạn chế sự sinh trưởng của toàn cây tạo ra cây lùn, hạn chế sự sinh trưởng của các cơ quan trên mặt đất (thân, lá, cành) làm thấp cây trong trồng cây cảnh người ta có thể sử dụng dung dịch các chất ức chế sinh trưởng như CCC (Chlorocholin chlorid); MH (Malêin hydrazit); TIBA (Axit 2.3.5 Trioandbenzoic) hay phospho D để phun lên tán cây với nồng độ thích hợp ở thời kì trước lúc cây sinh trưởng mạnh. Ví dụ CCC là chất kháng lại tác dụng của Gibberelin nên khi phun lên cây sẽ ức chế sự kéo dài của tế bào cũng như toàn cây. Trong lĩnh vực cây cảnh ở Việt Nam chúng ta chưa được nghiên cứu nhiều về việc sử dụng các chất ức chế này mặc dù ý nghĩa thực tiễn của nó rất lớn.
  • Sử dụng kỹ thuật bón phân và tưới nước để hạn chế sự sinh trưởng của cây: phân bón và nước là yếu tố quan trọng quyết định tốc độ sinh trưởng của cây. Phân đạm và nước tưới cho cây sẽ làm cây sinh trưởng mạnh, đâm chồi nẩy lộc nhiều và kéo dài thời gian sinh trưởng ngắn và chóng già. Phân lân bón cho cây cảnh nhằm hạn chế sinh trưởng của cây một cách hợp lý, cây không có biểu hiện suy thiếu dinh dưỡng, bộ lá xanh và khỏe. Thông thường bón nhiều lần mỗi lần một ít và sử dụng nhiều phân lân, phân hữu cơ hơn các loại phân khác để bón. Đối với tưới nước cũng chia làm nhiều lần và tưới mỗi lần một ít đủ ẩm đất.
  • Sử dụng cắt tỉa cành, lá và rễ để điều chỉnh sự sinh trưởng của cây.
  • Việc cắt tỉa các bộ phận như lá, cành và đặc biệt là cắt tỉa rễ của cây nhằm điều chỉnh sự sinh trưởng, lớn lên của toàn cây là biện pháp kỹ thuật được sử dụng phổ biến hơn cả. Cơ sở của nó là dựa vào sự tương quan giữa các bộ phận của cây đồng thời hạn chế sự tổng hợp các chất phytohormon sản sinh trong bản thân cây điều tiết sự sinh trưởng. Việc cắt tỉa này nhìn chung có thể tiến hành trong thời kì cây sinh trưởng hay trong lúc thay chậu và đất cho cây.

+ Cắt tỉa rễ: cắt bỏ rễ đuôi chuột (rễ cọc) của cây đi 1/3 chiều dài của rễ, cắt bỏ các rễ bên quá dài bằng kéo cắt cành hoặc dao sắc để tránh dập nát chỗ cắt giúp rễ nhanh lành vết thương đối với các cây đang trồng hoặc trong chậu nếu sinh trưởng quá mạnh có thể dùng thuổng nhỏ xâm ở xung quanh gốc theo mức độ cần hạn chế để làm đứt đi nhiều hay ít rễ.

+ Cắt tỉa cành và lá cây ở trên của cây sẽ làm cho rễ sinh trưởng chậm lại, bằng cách này sẽ hạn chế sự sinh trưởng của toàn cây. Việc cắt tỉa này đồng thời cũng là việc cắt tỉa tạo dáng, thế của các cành trên cây, vì vậy tùy thuộc vào bộ tán của cây mà cắt tỉa các cành và lá đi cho thích hợp. Thường những cành, lá mọc không đúng chỗ thì cắt bỏ toàn bộ sát với thân hoặc cành để lại, những cành đúng chỗ nếu sinh trưởng quá mạnh thì cắt đi 1/3-1/2 cành cùng với lá.

  • Sử dụng sự chiếu sáng của mặt trời để điều chỉnh sự sinh trưởng chậm của cây: là một kỹ thuật đơn giản, song tác dụng chậm và không rõ rệt. Trong điều kiện thiếu sáng hoặc cây không được nhận các ánh sáng trực xạ thúc vật thường sinh trưởng mạnh, vươn cao theo chiều cao, sự sinh trưởng theo chiều ngang hạn chế nhiều, do vật cây mảnh mai, yếu ớt. Việc đặt cây ở điều kiện chiếu sáng trực xạ do tác dụng của các tia cực tím của ánh sáng mặt trời sẽ làm sự sinh trưởng của cây bị hạn chế theo chiều cao và có khuynh hướng sinh trưởng theo chiều ngang làm cây lùn đi. Trong kỹ thuật này cần chú ý đối với các cây chịu râm hoặc các cây cảnh đặt trong điều kiện chiếu sáng yếu phải đưa cây đặt ra ánh sáng trực xạ từ từ và dần dần để cho cây thích nghi dần, tránh làm cháy lá, héo cành do điều kiện sáng gay gắt.

Cần chú ý rằng các kỹ thuật hạn chế sinh trưởng của cây tạo ra cây lùn trong việc trồng cây cảnh không phải là sự ép buộc gò bó và làm cho cây suy kiệt không còn sức sinh trưởng mà các kỹ thuật này chỉ nhằm điều tiết sự sinh trưởng, hạn chế sự lớn của cây thái quá cần đảm bảo cho cây có bộ lá xanh tốt, đủ dinh dưỡng và không bị suy yếu mất khả năng sinh trưởng và tồn tại.

2.Kỹ thuật tạo dáng cho bộ rễ:

Trong việc trồng cây cảnh thì dáng thế của bộ rễ ở gốc là điều rất quan trọng vì nó làm tăng tính cổ thụ cũng như vẻ đẹp của cây. Thường thì trong cây cảnh người trồng mong muốn tạo cho cây cảnh của mình có thể lộ căn (phơi rễ), rễ chân rơm, thế rễ bạch tuộc… Trong kỹ thuật tạo dáng chó bộ rễ của cây cảnh trước hết người trồng phải chú ý chọn lọc được loại, giống cây thích hợp với khả năng tạo ra dáng rễ mình mong muốn, sau đó sử dụng một số phương pháp, kỹ thuật sau để tạo ra cho cây cảnh của mình có một bộ rễ theo ý muốn.

Tạo hình cho rễ cây.

Tạo hình cho rễ cây.

  • Sử dụng kỹ thuật đôn cao rễ cho cây: kỹ thuật này áp dụng đối với các loại, giống cây khả năng ra rễ phụ thuộc ở gốc và thân kém và nó đòi hỏi một thời gian khá dài, từ từ mới có kết quả. Thường là người ta trồng cây vào chậu có đáy sâu để rễ tự do mọc dài. Sau một thời gian từ 6 đến 1 năm tùy vào giống loại cây, người ta thay chậu khác cho cây với loại chậu nông hơn và trồng nâng rễ lên khỏi mặt đất một đoạn ngắn. Cứ thay chậu như vậy nhiều lần cho đến khi đạt được bộ rễ theo yêu cầu.
  • Cũng có thể trồng cây ở chậu lớn và sâu đáy cho cây sinh trưởng sau 6 tháng một lần moi dần lớp đất mặt xung quanh gốc cây để rễ lộ ra dần và cứ thế cho đến khi đạt được thế rễ theo yêu cầu của người trồng.
  • Trong kỹ thuật này cần chú ý sau khi nâng cao dôn rễ lên hoặc moi bới cho lộ rễ ra khỏi mặt đất cần phải phũ các rễ lộ ra khỏi mặt đất bằng các vật liệu ẩm móng như vải ẩm, rác mục ẩm một lớp mỏng trong thời gian 1 tuần đến 10 ngày để các rễ này thích ứng với điều kiện mới, tránh cho lớp vỏ rễ phía trên bị hoại tử do ánh sáng và điều kiện sống ở mặt đất tác động.
  • Kỹ thuật vin các cành la, cành ở thấp xuống để tạo ra thế rễ chân rơm, rễ trụ, rễ bạch tuộc v.v… Kĩ thuật này áp dụng đối với các loại, giống cây ít có khả năng tạo ra các rễ khí sinh trên cây và các cành lớn, cành chính nhằm biến đổi các cành là, cành mọc thấp trên thân trở thành các cành với chức năng như là rễ mọc từ phần thân, cành chính của cây.
  • Các cành mọc ở vị trí thấp, các cành la của cây không cắt bỏ đi mà nuôi để trên cây đến khi cành đã ổn định và hóa gỗ (cành bánh tẻ) thì vin xuống dưới đất. Dùng dao sắc lột bỏ một đoạn vỏ xung quanh cành như chiết, sau đó dùng đất lấp đi và giữ cố định cho phần khoanh vỏ nằm trong đất. Sau một thời gian thường 6 tháng thì ở chỗ khoanh vỏ sẽ hình thành rễ, cắt bỏ phần ngọn của cành và làm như vậy ta đã có một cành có đầu cành ra rễ ở dưới đất. Cành này sẽ đảm nhận chức năng giống như một rễ mọc từ thân hay cành chính của cây.
  • Kỹ thuật nuôi các rễ khí sinh: áp dụng chỉ đối với các loại giống cây có khả năng tạo ra các rễ phụ khí sinh như Vanh, Si, Gừa, Bồ đề v.v… Cần chú ý rằng ở mỗi loại cây này thường có 2 loại rễ phụ với khả năng tạo thành rễ lâu dài khác nhau: loại rễ phụ mọc lòng thòng thường ngắn không chấm đất, đầu rễ trắng là loại rễ chỉ hoạt động trong thời gian ngắn, sau đó khô héo đi. Loại rễ này không thể nuôi tạo ra rễ lâu dài. Loại rễ mọc dài nhanh và vương xuống mặt đất thường có màu nâu sẫm là loại có khả năng tạo thành rễ lâu dài… và sau này có thể trở thành thân cho cây. Đây là loại rễ cần nuôi tạo ra dáng rễ theo yêu cầu của người trồng. Cần chú ý rằng trong thời kỳ sinh trưởng vươn dài của rễ phụ này cần giữ sao cho các đầu rễ không bị xây sát cũng như va quệt vào vật cứng để giữ cho đỉnh rễ tiếp tục phát triển đến khi chạm đất và chui vào lòng đất. Cẩn thận hơn người ta thường dùng các dây buộc từ phần cành chính nơi rễ phụ dựa vào mà sinh trưởng và phun cho các rễ này nước và vitamin B1 để kích thích.
  • Ngoài các kỹ thuật trên trong việc trồng cây cảnh để tạo ra bộ rễ theo ý muốn người trồng còn sử dụng các chất kích thích ra rễ để tạo ra rễ ở chỗ trong các ống bương, ống trẻ v.v… nhằm có được những bộ rễ hoặc từng rễ theo yêu cầu.

3.Kỹ thuật uốn, tạo hình cho cây:

Uốn tạo hình cho cây cảnh là công việc uốn cho thân cây và cành theo những thế cách, kiểu dáng mà nười trồng mong muốn. Đây chính là kỹ thuật tạo hình cho cây quyết định dáng thế và là một kỹ thuật đòi hỏi sự công phu, kiên nhẫn và nắm vững đặc tính sinh học, kiểu thế của đối tượng mà người trồng áp dụng.

Đối tượng dùng chọn của người trồng đối với cây cảnh tạo hình dáng, uốn thế phải là các cây sống lâu năm, thân cành dẻo dai dễ uốn để tạo ra các kiểu dáng hoặc thế của những cách chơi của người Việt Nam, cách chơi của người Trung Quốc hay cách chơi của người Nhật Bản. Những thế cây, dáng cây của những cách chơi khác nhau là rất phong phú và đa dạng. Có những thế hoặc dáng cây yêu cầu sự uốn, tạo hình khá đơn giản không cầu kỳ như thế “song thụ”, “văn nhân” v.v… đối với các cây thế của Việt Nam song có những thế, dáng cây đòi hỏi sự uốn, tạo hình cầu kỳ, uốn lượn nhiều như các thế “Long giáng”, “Long thăng” v.v…

Nguyên tắc cơ bản trong uốn tạo hình, thế của cây cảnh ngoài vấn đề cổ thụ (kỹ thuật lão hóa để tạo cho cây có dáng cổ thụ) người uốn tạo hình, tạo thế còn đảm bảo tỷ lệ cân xứng giữa các bộ phận của cây như rễ, thân, cành, lá để tạo ra sự phân bố bộ phận của thân, các cành chính, cành phụ ở vị trí của kiểu dáng hoặc thế cây đặt ra sao cho cây thật vững chãi nhưng không cứng nhắc, thật tự nhiên mà không gò bó.

Uốn thân, tạo dáng, thế cho cây cảnh.

Uốn thân, tạo dáng, thế cho cây cảnh.

Trình tự uốn tạo hình, tạo thế đối với cây cảnh bắt đầu tự cây nguyên liệu (cây trồng từ hạt, cây dâm, chiết cành hay thu thập từ tự nhiên có dáng dấp cơ bản của một kiểu dáng hoặc thế định tạo) được tiến hành như sau:

  • Định hướng cho thân chính: là kỹ thuật chọn hoặc tạo ra những nhánh cành làm thân chính của cây đồng thời uốn hoặc điều chỉnh cho thân chính này sinh trưởng theo dạng thế cần tạo.
  • Để nuôi hoặc tạo ra các cành tả, cành hữu, cành tề, cành hầu, cành chính hoặc các cây con (cây tử) theo sự sắp xếp các cành (phân chi) theo thế, dáng cây định hình tạo bằng các kỹ thuật cắt ghép cành, ghép thân, uốn cành v.v… Trong giai đoạn này cần chú ý sự sắp xếp các cành thành tầng hoặc khối sao cho khi nhìn ngang vẫn thấy có khoảng cách giữa các tầng, các khối cành và nhìn từ trên xuống thì các khối và tầng cành phải bố trí theo hình rẻ quạt, hình tia xoắn trôn ốc theo thân của cây đồng thời các tầng cành hoặc các khối cành này không chĩa thẳng lên hoặc không chĩa thẳng vào mắt người xem ngắm.
  • Cắt tỉa, uốn cành để lại. Loại bỏ các cành không hợp vị trí, các cành nhánh quá dài hoặc khô héo, chết để sao cho làm nổi bật thế, dáng cây đang được uốn tạo hình.

Những cây chủ yếu dùng để tạo dáng, tạo thế thường là các cây Vọng cách (Permna retusa L.), Sung (Ficus glommarata Roxb), cây Ôrô (Taxo trophisilice-folia), cần thăng (Feronia limonia swingle) v.v… Với những kỹ thuật uốn tạo hình, tạo thế phong phú và đặc sắc. Xin giới thiệu một số kỹ thuật phổ biến trong tạo hình, uốn sửa tạo dáng cây thế như sau:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *